متفاوتند . پس هركس در اين اخلاق به پيامبر نزديك شود به اندازهء نزديكىاش به رسول خدا به خدا نزديك مىشود و در هر كسى كه اين اخلاق بطور كامل جمع شود شايسته است كه در ميان مردم فرشته‌اى فرمانبردار باشد كه تمام مردم به او رجوع كنند و در تمام كارها به او اقتدا كنند ، و هركس از تمام اين اخلاق جدا شود و متصّف به صفات مخالف آنها گردد سزاوار است كه از ميان مردم و شهرها رانده شود زيرا او به شيطان ملعون و دور از رحمت خدا نزديك شده از اين رو سزاوار است كه تبعيد شود ، چنان‌كه شخص اوّل به فرشتهء مقرّب نزديك بود و سزاوار بود كه به او اقتدا و تقرّب جسته شود ، و پيامبر خدا ( ص ) به پيامبرى برانگيخته نشد مگر آن كه اخلاق نيك را كامل كرد ، چنان‌كه خود فرمود . « 43 » قرآن به اين اخلاق در صفات مؤمنان اشاره كرده و فرموده است : إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ . « 44 » بنابراين ايمان به خدا و رسولش بدون ترديد همان نيروى يقين است كه نتيجهء عقل و كمال حكمت است و جهاد با مال همان بخششى است كه به حفظ نيروى شهوت باز مىگردد و جهاد با نفس همان شجاعتى است كه به پيروزى نيروى خشم از شروط عقل و حفظ اعتدال برمىگردد . خداى متعال صحابه را به آن توصيف كرده و فرموده است : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ : « 45 » آيه فوق اشاره به اين است كه سخت‌گيرى جايى و رحمت و مهربانى جايى دارد . سخت‌گيرى در همه حال نشان كمال نيست و رحمت و مهربانى نيز در همه حال از كمال آدمى نمىباشد . اين بود شرح معناى اخلاق و زشت و زيبايى آن و شرح اركان و نتايج و شاخه‌هايش .

--> ( 43 ) به مجمع الزوائد ، ج 9 ، ص 15 ، مصابيح بغوى ، ج 2 ، ص 134 رجوع كنيد . ( 44 ) حجرات / 16 : مؤمنان واقعى تنها كسانى هستند كه به خدا و رسولش ايمان آورده‌اند ، سپس هرگز شك و ترديدى به خود راه نداده ، و با اموال و جانهاى خود در راه خدا جهاد كرده‌اند . آنها راستگو باشند . ( 45 ) فتح / 29 : در برابر كفّار سرسخت و شديد ، و در ميان خود مهربانند .